هنگامى كه نهضتهايى با ابعاد بسيار متفاوت از حيث درجه و اهميت مذهبى نظير مشعشعيان و قزلباشان پاگرفت ، قدرت دوپاره در دست يك نفر متمركز شد . از نمونه‌هاى برجسته مىتوان ازدو رهبر نخستين مشعشعيان يعنى محمد بن فلاح و على و ديگرى شاه اسماعيل نام برد كه زندگى آنان از نظر تكامل در پيدا كردن قالب و شكل فعاليت سياسى و نيز افراطگرايى مذهبى تا حدودى شبيه هم بود . اين مسأله باعث شده تا اسماعيل و على بعضى از صفات الهى را بر خود ببندند - با اين ذهنيّت كه بنا به اقتضا ، طبيعت مادى يافته‌اند يعنى چارچوب خودساخته‌اى كه براى تأمين مقام ، امتيازهايى برايشان قائل مىشد ( تحولى كه در زمان حيات شاه اسماعيل كامل شد ولى در مورد على مشعشع در حكومت جانشينان او ادامه يافت ) . بدون اينكه ديدگاهى در نظر گرفته شود ، بازتاب كامل تاريخ مذهبى ايران را مىتوان در روابط پيچيده و بغرنج قراقويونلوها و آق قويونلوها با اتباعشان مشاهده كرد يعنى در شبكه بغرنجى از وابستگيها و خصومتها كه هيچ نوع سياست همبسته مذهبى عامل آن نبود ؛ گواينكه مىتوان افزود كه نوعى ازاين سياست روشن به دليل تزلزل اعتقادات شخصى برخى از سلاطين‌شان بين اسلام و « بدعت » به طور دوپهلو و مبهم جلوه يافته است . دراين فضاى مبهم و اوضاع نامطمئن سياسى بود كه نهضتهاى بدعتگرانه‌اى نظير حروفيان و مشعشعيان پديد آمد و نهضت قزلباش نيز شكل يك سازمان نظامى و مذهبى را پيدا كرد . 2 - جاىشناسى مذهبى ايران قبل از صفويان درباره اوضاع مذهبى ايالات و شهرهاى مختلف ايران در قرن نهم / پانزدهم اطلاعات مفصلى وجود ندارد . امّا حمد الله مستوفى در نزهة القلوب ( حدود 740 / 1340 ) جاىشناسى مذهبى نسبتا درستى از ايران در خلال قرن هشتم / چهاردهم ارائه داده و نقطه آغازى را براى تحليل تحول طرز نگرش مذهبى ايران پديد آورده است و چنانچه متوجه شديم از ويژگيهاى آن تلاش براى تلفيق تصوف و تشيع و گرايش روزافزون به علوىگرايى بود . گفتنى است كه جريان علوىگرايى سخت مبهم است . بداقبالى جامى كه در سال 8 - 877 / 1472 خود را قربانى نهفته تعصب شيعه عراقى و سنى خراسانى اعلام كرد ، اهميت زيادى دارد « 1 » . به همين دليل ، هنگامى كه فيلسوف معروف جلال الدين دوانى كه به‌رغم ادعاى حريفان « 2 » ، يك سنى مذهب بود ، در بين سالهاى 1467 م . و

--> ( 1 ) - LHP ، جلد 3 ، صص 11 - 510 . ( 2 ) - على دوانى ، شرح زندگانى جلال الدين دوانى ، ( قم ، بىتاريخ ) .